Shërbimi Federal i Inteligjencës i Zvicrës ka deklaruar se më në fund do të hapë dosjet e fshehta prej kohësh mbi kriminelin famëkeq nazist të luftës, Josef Mengele, por pa treguar se kur do të ndodhë kjo.
Mengele u arratis nga Evropa pas Luftës së Dytë Botërore, por prej vitesh kanë qarkulluar thashetheme se ai kaloi kohë në Zvicër, edhe pse ndaj tij ishte lëshuar një urdhër-arrest ndërkombëtar.
Historianët kanë kërkuar vazhdimisht qasje në këto dosje, por deri tani autoritetet zvicerane kishin refuzuar.
Mengele ishte mjek që shërbeu në krahun ushtarak nazist Waffen SS të Gjermanisë. Ai u dërgua në kampin e shfarosjes Auschwitz në Poloninë e pushtuar nga nazistët, ku përzgjidhte ata që do të dërgoheshin në dhomat e gazit – vlerësohet se aty vdiqën rreth 1.1 milion njerëz, përfshirë afërsisht një milion hebrenj.
I njohur si “Engjëlli i Vdekjes”, ai gjithashtu përzgjidhte të burgosur, kryesisht fëmijë dhe binjakë, për eksperimente mizore mjekësore, para se t’i dërgonte edhe ata drejt vdekjes.
Pas luftës, Mengele, si shumë nazistë të rangut të lartë, ndryshoi shpejt jo vetëm uniformën, por edhe emrin.
Me ndihmën e identitetit të rremë, ai mori dokumente udhëtimi të Kryqit të Kuq në konsullatën zvicerane në Gjenova të Italisë veriore dhe i përdori ato për t’u arratisur në Amerikën e Jugut.
Kryqi i Kuq i kishte menduar këto dokumente për mijëra njerëz në Evropë që ishin zhvendosur ose kishin mbetur pa shtetësi pas luftës, por edhe nazistët që kërkonin t’i shpëtonin ndjekjes penale arritën t’i siguronin ato – diçka për të cilën Kryqi i Kuq më vonë ka kërkuar falje.
Pra, cila është lidhja e Mengeles me Zvicrën?
Megjithëse ai u largua nga Evropa në vitin 1949, Mengele bëri një pushim për ski në Alpet Zvicerane me djalin e tij Rolf në vitin 1956. Ky informacion është i njohur që nga vitet 1980.
Zyrtarisht, pas kësaj, ai kaloi pjesën tjetër të jetës në Amerikën e Jugut.
Por historiania zvicerane Regula Bochsler gjithmonë kishte pyetur veten nëse Mengele ishte kthyer sërish, sidomos pas vitit 1959, kur ishte lëshuar urdhër-arresti ndërkombëtar ndaj tij.
Bochsler, gjatë kërkimeve mbi rolin e mundshëm të Zvicrës si vend tranziti për nazistët në arrati, zbuloi se në qershor 1961 shërbimi sekret austriak kishte paralajmëruar zviceranët se Mengele po udhëtonte me një emër të rremë dhe mund të ndodhej në territorin zviceran.
Ndërkohë, bashkëshortja e Mengeles kishte marrë me qira një apartament në Cyrih dhe pati aplikuar për qëndrim të përhershëm.
“Duket se ka prova që Mengele po planifikonte një udhëtim në Evropë në vitin 1959. Pse zonja Mengele mori me qira një apartament në Cyrih?” tha historiania për BBC-në.
Apartamenti ndodhej në një periferi modeste dhe familja Mengele kishte pasuri të mjaftueshme për diçka shumë më luksoze. Por ai ishte afër aeroportit ndërkombëtar.
Bochsler arriti të shihte dosjet e policisë së Cyrihut, të cilat vërtetonin se në vitin 1961 banesa ishte vënë nën vëzhgim; policia madje kishte shënuar se zonja Mengele po drejtonte Volkswagenin e saj, e shoqëruar nga një burrë i paidentifikuar.
Por a ishte ai burri i saj?
Arrestimi i një krimineli lufte të kërkuar, siç ishte Mengele në vitin 1961, do të kishte përfshirë policinë federale zvicerane. Në vitin 2019, Bochsler aplikoi në Arkivin Federal Zviceran për të parë edhe këto dosje.
Asaj iu refuzua kërkesa. Dosjet ishin vulosur deri në vitin 2071 për arsye të sigurisë kombëtare dhe për mbrojtjen e familjes.
Bochsler nuk ishte as e para dhe as e fundit që u refuzua. Në vitin 2025, historiani Gérard Wettstein provoi sërish. Edhe ai u refuzua.
“M’u duk qesharake”, i tha ai BBC-së. “Për sa kohë që dosjet mbeten të mbyllura deri në vitin 2071, kjo ushqen teori konspirative; të gjithë thonë: ‘duhet të kenë diçka për të fshehur’”.
Wettstein e kundërshtoi vendimin duke çuar autoritetet zvicerane në gjykatë, një proces i kushtueshëm për të cilin ai kërkoi financim publik.
“Mblodhëm 18 mijë franga zvicerane për vetëm disa ditë”.
Dhe pikërisht atëherë Shërbimi Federal Zviceran i Inteligjencës ndryshoi mendje. Në një deklaratë të këtij muaji, që sugjeron se transparenca e plotë mund të marrë ende kohë, deklaroi: “Ankuesit do t’i jepet qasje në dosje, në varësi të kushteve dhe kërkesave që ende nuk janë përcaktuar”.
Jo të gjithë besojnë se dosjet do të zbulojnë shumë për vetë Mengelen.
Sacha Zala, president i Shoqatës Zvicerane të Historisë, është “absolutisht i sigurt se nuk ka asgjë të rëndësishme për Mengelen”, por mendon se mund të ketë referenca për ndonjë shërbim të huaj inteligjence ose informatorë të huaj.
Në fund të viteve 1950, Mossadi izraelit po ndiqte aktivisht kriminelët nazistë të arratisur, dhe Zala dyshon se ata mund të kenë qenë në kontakt me zviceranët. Kjo do t’u jepte autoriteteve zvicerane arsye për t’i mbajtur dosjet të mbyllura, pasi informacioni i ndjeshëm që lidhet me agjenci të huaja inteligjence shpesh censurohet.
Por a është vërtet kaq sensitive një përmendje e thjeshtë e Mossadit lidhur me ndjekjen e nazistëve 70 vjet më parë?
“Kjo tregon budallallëkun e procesit të deklasifikimit pa njohuri historike”, beson Zala. “Në këtë mënyrë, administrata ushqeu teoritë konspirative”.
Historianë të tjerë, si Jakob Tanner, thonë se fshehtësia mbi dosjet tregon më shumë për Zvicrën sesa mund të tregojnë ndonjëherë për Mengelen.
“Është një konflikt mes sigurisë kombëtare dhe transparencës historike, dhe e para shpesh mbizotëron në Zvicër”.
Tanner shërbeu në Komisionin Bergier në vitet 1990, që shqyrtoi marrëdhëniet e Zvicrës neutrale me Gjermaninë naziste, veçanërisht rolin e bankave zvicerane.
Ai është shumë i njohur me ndjeshmërinë dhe turpin zviceran për rolin gjatë Luftës së Dytë Botërore, kur refugjatëve hebrenj iu mohua hyrja në kufi, ndërsa bankat zvicerane mbajtën paratë e familjeve hebraike që më vonë vdiqën në kampet naziste të përqendrimit.
“Është problem për një shtet demokratik që këto dosje janë ende të mbyllura”, argumenton Tanner.
Megjithatë, ai mendon se është e besueshme që Mengele të ketë qenë në Zvicër në vitin 1961.
Krimineli nazist Adolf Eichmann ishte arrestuar nga Mossadi në Argjentinë në vitin 1960 dhe ka prova se nazistë të tjerë që ishin arratisur në Amerikën e Jugut mendonin se edhe ata ishin në rrezik atje, dhe se Evropa – ku kishin mbetur miq dhe familjarë – mund të ishte më e sigurt.
Tanner thekson se Walter Rauff, një tjetër kriminel nazist i kërkuar që u arratis në Kili, kaloi kohë në Gjermani në vitin 1960.
Një historian i Komisionit Bergier u lejua shkurtimisht të shihte disa nga dosjet e Mengeles në vitin 1999 dhe arriti në përfundimin se ishte e pamundur të provohej apo të hidhej poshtë prania e tij në territorin zviceran.
Por ishin vetëm disa rreshta në një raport prej 24 vëllimesh mbi të gjithë luftën. Dosjet u vulosën sërish; historiani vdiq shtatë vjet më parë.
Ndërkohë, ende nuk është caktuar ndonjë datë për publikimin e dosjeve dhe deklarata e Shërbimit Federal të Inteligjencës mbi “kushtet dhe kërkesat” tingëllon keq për Wettsteinin.
Edhe Bochsler shqetësohet se dosjet do të jenë shumë të censuruara.
“Nuk u besoj fare [autoriteteve]. Kam frikë se do të duken si dosjet Epstein. Pse janë mbajtur të mbyllura për kaq gjatë këto dosje të Mengeles?”
Mengele ka qenë subjekt misteri, thashethemesh dhe teorish konspirative për dekada.
Ai nuk u arrestua kurrë, e aq më pak të dënohej për krimet e tij të tmerrshme. Kur vdiq në Brazil në vitin 1979, u varros me emër të rremë.
Por thashethemet vazhduan të qarkullonin. Në vitin 1985 trupi i tij u zhvarros dhe më në fund, në vitin 1992, testet e ADN-së konfirmuan se trupi ishte i tij.
Mjeku i tmerrshëm i Auschwitzit kishte vdekur.
Por a ishte ai ndonjëherë në Zvicër? A thjesht nuk e vunë re zviceranët?
A mbyllën sytë para pranisë potencialisht të sikletshme të tij për të shmangur vëmendjen e padëshiruar që do të sillte arrestimi? Apo, si shumë gjëra rreth Mengeles, është e gjitha vetëm një thashethem?
“Ndoshta nuk do ta mësojmë kurrë të vërtetën e plotë”, thotë Wettstein. “Nuk do ta dimë kurrë nëse ai ishte këtu apo jo… por ndoshta të paktën mund të kemi një ide më të qartë”.
Sinjali – aty ku e vërteta flet para lajmit!
