Nga Sheremet Ademi, avokat
Ratko Mlladiqi ka vdekur, por vdekja nuk e ndryshon atë që ishte dhe as nuk e zhbën atë për çfarë u dënua. Ai vdiq si kriminel i dënuar me burgim të përjetshëm për gjenocidin në Srebrenicë, për krime kundër njerëzimit dhe për krime lufte.
Ky është fakt juridik. Ky është fakt historik. Ky është verdikt i drejtësisë ndërkombëtare.
Prandaj ajo që po ndodh pas vdekjes së tij nuk mund të kalojë si një ceremoni mortore për të cilën bota duhet të ulë kokën dhe të vazhdojë tutje.
Një familje ka të drejtë ta vajtojë të vdekurin e vet, por askush nuk ka të drejtë që nën hijen e arkivolit ta rehabilitojë kriminelin, ta shndërrojë në hero dhe ta poshtërojë edhe një herë viktimën.
Kjo është ajo që duhet të na shqetësojë.
Si është e mundur që pas Srebrenicës, pas varreve masive, pas mijëra dëshmive, pas viteve të gjykimit dhe pas një aktgjykimi përfundimtar të ketë ende hapësirë që Ratko Mlladiqi të nderohet si hero?
Çfarë tjetër duhet të ndodhë që Evropa të kuptojë se glorifikimi i një krimineli të dënuar nuk është folklor politik, por sulm mbi të vërtetën, mbi dinjitetin e viktimave dhe mbi vetë autoritetin e drejtësisë ndërkombëtare?
Sa herë duhet të dëgjojnë nënat e Srebrenicës emrin e njeriut të dënuar për gjenocidin ndaj bijve të tyre të shqiptohet me admirim që kjo të mos quhet më “çështje e brendshme” apo “interpretim historik”?
Këtu nuk kemi më punë me kujtesën private të një familjeje.
Këtu kemi punë me glorifikimin publik të një krimineli të dënuar.
Kemi punë me përpjekjen që aktgjykimi të zbehet, që krimi të relativizohet dhe që brezat e ardhshëm të mësohen ta admirojnë njeriun që drejtësia e dënoi për disa prej krimeve më të rënda që njeh njerëzimi.
Kjo nuk mund të pranohet.
Pikërisht këtu fillon përgjegjësia më e madhe e një shoqërie ndaj historisë së vet, jo duke pretenduar se njerëzit e saj nuk kanë kryer kurrë krime, sepse asnjë komb nuk e ka këtë privilegj, por duke pasur forcën morale që krimin e kryer në emrin e tij ta quajë krim dhe autorin e tij të mos e ngrejë në hero vetëm pse uniforma që mbante kishte ngjyrat e flamurit të vet.
Serbët nuk kanë pse ta mbrojnë Ratko Mlladiqin për ta dashur Serbinë.
Përkundrazi, një Serbi që do të kishte kurajën ta pranonte Mlladiqin ashtu siç e përcaktoi drejtësia do të ishte një shoqëri më e lirë nga e kaluara e vet dhe më e denjë për të ardhmen e saj.
Fëmijët serbë nuk i detyrohen krimeve të tij dhe nuk duhet t’u lihet si trashëgimi miti i tij.
Po aq sa fëmijët e Srebrenicës nuk duhet të detyrohen të rriten duke parë njeriun e dënuar për gjenocidin ndaj komunitetit të tyre të shndërrohet në simbol nderi.
Pajtimi nuk ndërtohet duke i kërkuar viktimës të harrojë atë që autori refuzon ta pranojë.
Pajtimi nuk ndërtohet duke ngritur në piedestal kriminelin dhe duke i kërkuar nënës të shohë nga e ardhmja.
Pajtimi fillon atëherë kur e vërteta pushon së trajtuari si provokim dhe kur krimi quhet me emrin e vet.
Pikërisht për këtë arsye ky reagim nuk duhet të mbetet vetëm në Bosnjë dhe Hercegovinë dhe as vetëm te familjet e viktimave.
U bëj thirrje shoqatave të viktimave, organizatave civile, odave të avokatëve, universiteteve, akademikëve, juristëve, gazetarëve, organizatave për të drejtat e njeriut dhe personaliteteve me ndikim në Kosovë, Bosnjë dhe Hercegovinë, Kroaci, Mal të Zi dhe kudo në rajon që të mos heshtin.
U bëj thirrje institucioneve të Bashkimit Evropian, Këshillit të Evropës, Kombeve të Bashkuara, parlamenteve dhe qeverive demokratike që të mos mjaftohen me fjali protokollare dhe keqardhje të kujdesshme diplomatike.
Kërkohet reagim i qartë. Kërkohet dënim i glorifikimit.
Kërkohet që institucionet evropiane t’ia bëjnë të qartë Serbisë se integrimi në Evropë nuk mund të ecë paralelisht me nderimin publik të një krimineli të dënuar për gjenocid.
Kërkohet që shoqatat të shkruajnë, që parlamentet të flasin, që odat profesionale të reagojnë, që universitetet të mos heshtin dhe që mediat të mos e trajtojnë këtë si një episod kalimtar.
Heshtja në këtë rast nuk është maturi. Është hapësirë që i jepet mohimit.
Çdo ditë që glorifikimi kalon pa kundërshtim e zhvendos edhe pak kufirin e asaj që konsiderohet e pranueshme. Sot nderohet krimineli, nesër relativizohet krimi dhe pasnesër brezi i ri mëson se aktgjykimi ishte vetëm një version mes shumë versioneve të historisë.
Pikërisht këtu duhet thënë mjaft.
Srebrenica nuk është opinion.
Gjenocidi nuk është narrativë.
Aktgjykimi nuk është rekomandim.
Viktimat nuk janë pengesë për stabilitetin politik.
Evropa nuk mund ta quajë gjenocidin gjenocid në përvjetore dhe të heshtë kur autori i dënuar për të ngrihet në hero sapo mbyllet kapaku i arkivolit.
Nëse vlerat vlejnë vetëm kur nuk kushtojnë politikisht atëherë ato nuk janë vlera, por dekor institucional.
Prandaj kjo nuk është thirrje për urrejtje dhe as për hakmarrje. Është thirrje për standard, për dinjitet dhe për mbrojtjen e asaj që drejtësia tashmë e ka vërtetuar.
Njeriu ka të drejtë në varr, por krimi nuk ka të drejtë në altar.
Kam arritur në një kohë të jetës kur e di se nuk duhet ta shtysh për nesër çdo fjalë që ndërgjegjja të kërkon ta thuash sot. Ndoshta një shkrim nuk e ndryshon botën, por fakti që mund të mos e ndryshojë botën nuk e liron askënd nga detyrimi për të folur kur heshtja bëhet pjesë e problemit.
Prandaj u bëj thirrje të gjithë atyre që kanë zë, autoritet dhe mundësi të ndikojnë që të reagojnë.
Të shkruajnë. Të kërkojnë përgjegjësi.
Të kërkojnë nga institucionet evropiane një qëndrim të qartë.
Të mos lejojnë që familjet e viktimave të mbeten vetëm përballë një makinerie që përpiqet ta shndërrojë kriminelin në hero.
Ratko Mlladiqi vdiq si kriminel i dënuar dhe historia nuk ka asnjë detyrim ta pastrojë nga ky emër vetëm sepse ai nuk është më gjallë.
Detyrimi ynë është krejt tjetër.
Të mos lejojmë që bashkë me të të varrosen faktet, aktgjykimet dhe kujtimi i viktimave.
Njeriu varroset një herë, ndërsa e vërteta nuk duhet varrosur kurrë.
Sheremet Ademi
Avokat
